Seth D. Kaplan, İsrail gazetesi The Jerusalem Post’ta 11 Kasım 2026’da yayımlanan yazısında İsrail’den, İslam Cumhuriyeti muhaliflerinin İran içinde koruma altında bir bölge kurmasına yardım etmesini istiyor. Kaplan’a göre yaptırımlar ve abluka rejimi zayıflatabilir, ancak Tahran’da iktidarın el değiştireceği gün için siyasi bir alternatif yaratmaz. Kaplan, Suriye’nin İdlib bölgesini örnek veriyor. Esad muhalifleri orada Türkiye’nin koruması altında, merkezî yönetim düşmeden önce mahkemeleri yönetme ve kamu hizmetlerini yürütme deneyimi kazandılar. Kaplan, Etiyopya ve Eritre deneyimlerine de değiniyor. Her iki örnekte de muhalifler, iktidara gelmeden önce kendi denetimlerindeki topraklarda zafer kazanmalarına yardımcı olan kurumlar oluşturdular. Ancak Kaplan’ın kendisinin de hatırlattığı gibi, bu iki deneyimin hiçbiri liberal demokrasiyle sonuçlanmadı.
Kaplan bu bölgenin kurulması için bir süre sınırı koyuyor. Ona göre muhaliflerin, Trump’ın başkanlık döneminin sona ereceği Ocak 2029’a kadar İran içinde kalıcı bir üsse ve işleyen kurumlara sahip olmaları gerekiyor. Çünkü İsrail, Trump’ın halefinin de İran’a aynı ölçüde öncelik vereceğinden emin olamaz. Kaplan’ın planına göre İran içindeki muhalif ağlar, Rıza Pehlevi, “İran Özgürlük Kongresi” ve yurt dışındaki diğer isimler, geçiş döneminin nasıl yönetileceği konusunda bir araya gelmeli ve anlaşmalı. İsrail bölgenin kurulmasına yardım edecek. Bölgenin korunmaya devam etmesi ise Washington’a ve “bölgesel ortaklara” bağlı. Kaplan bu ortakların adını vermiyor. Meseleye İsrail’in çıkarları açısından bakıyor, ancak İran’ın içinden bakıldığında başka bir soru ortaya çıkıyor. Muhalifler o tarihe kadar ülkenin bir bölümüne yerleşir, İslam Cumhuriyeti de Tahran’ı ve İran’ın başka bölgelerini elinde tutmaya devam ederse, egemenlik iddiasındaki iki taraf arasında yaşayacak insanların güvenliğini kim garanti edecek? Militarize edilmiş bir ülkede sivil vatandaşların yaşam koşulları nasıl olur?
Muhalefetin örgütlenmesi için gözler İran’ın batısında
Kaplan, Amerikan düşünce kuruluşu Middle East Forum için hazırladığı 28 Ekim tarihli raporda, Kürdistan ve Belucistan’ın bazı kesimlerini en muhtemel başlangıç noktaları olarak gösteriyor. Muhaliflerin siyasi nüfuzlarını zamanla İran’ın ağırlıklı olarak Farsların yaşadığı bölgelerine yaymaları gerektiğini yazıyor. The Jerusalem Post’taki sonraki yazısında da muhalefetin örgütlenme kapasitesinden söz ederken özellikle Kürt örgütlerinin deneyimini ve sahip oldukları ağları vurguluyor. Bu iki yazıyı birlikte değerlendirdiğimde, Kaplan’ın gözünde en muhtemel seçeneğin İran’ın batısında Kürtlerin yaşadığı bölgeler olduğu kanaatindeyim.
Kaplan’ın kelime seçimi de anlamlı. Toplumun bütünü için “İranlı”, siyasi liderlerin bir bölümü için ise “Fars” kelimesini kullanıyor. Böylece Farsları da İran’ı oluşturan topluluklardan biri olarak görüyor. Rıza Han’ın İran takvimine göre 1926’da tahta çıkmasından itibaren Farsça, ulusal kimliğe ilişkin resmî anlatıda öylesine merkezî bir yer edindi ki bu anlatıda Fars kimliği çoğu zaman herkesi kapsayan “İranlı” adıyla özdeşleştiriliyor ve resmî anlatıda başlı başına bir kimlik olarak görünmüyor. Kaplan, The Jerusalem Post’ta ülke genelini kapsayacak çerçevenin hazırlanmasında “itibar sahibi Fars liderlere” merkezî bir rol biçiyor. “Deneyimleri ve kurdukları ağlar” dolayısıyla Kürt örgütlerinin adını özellikle anarken diğerlerinden genel bir ifadeyle “azınlık temsilcileri” diye söz ediyor. Azerbaycan açısından önemli ayrım tam da burada. Gelecek siyasi çerçeveyi kim yazacak, kim bu çerçeveye katılmaya davet edilecek?
Kaplan’ın raporunu yayımlayan düşünce kuruluşu,Middle East Forum, programının resmî tanıtımında, İran Özgürlük Kongresi’nin kurucular toplantısını Londra’da düzenlediğini, toplantı giderlerinin karşılanmasına ve çalışma gruplarına personel sağlanmasına katkıda bulunduğunu belirtiyor. Kongre ise Londra toplantısına ilişkin tanıtımında, kongre fikrinin doğuşunda ve bu sürecin şekillenmesinde hiçbir yabancı devletin ya da kuruluşun rol oynamadığını söylüyor. Kongre, bildirisinde de dışarıdan askerî müdahaleye açıkça karşı çıkıyor.
Middle East Forum daha önce “İsrail-Amerikan Konseyi” ile de iş birliği yaptı. İki kuruluş Ekim 2024’te Philadelphia’da ABD’nin Orta Doğu politikası üzerine bir tartışma düzenledi. Washington’un İsrail ile ilişkileri ve ABD’nin İran’a yönelik politikası, tartışmanın ana konuları arasındaydı. Kaplan daha önce aynı düşünce kuruluşu için hazırladığı raporda muhalefet için ortak bir çerçeve oluşturmanın gerekliliğini yazmıştı ve ardından The Jerusalem Post’ta özellikle Kongre ile Rıza Pehlevi’ye iş birliği çağrısında bulundu. Forumun, kurucular toplantısını düzenlediğine ve Kongrenin giderlerinin bir bölümünü karşıladığına ilişkin kendi açıklamasından hareketle, İran Özgürlük Kongresi’nin ABD’deki İsrail yanlısı çevrelerin bir kesiminden mali ve idari destek gördüğü söylenebilir.
Bazı İsrailli yetkililer Rıza Pehlevi’ye de açıkça destek veriyor. Pehlevi, Nisan 2023’te dönemin İsrail İstihbarat Bakanı Gila Gamliel’in davetiyle İsrail’e gitti ve Binyamin Netanyahu ile görüştü. Gamliel, Eylül 2025’te de Iran International’a verdiği röportajda Pehlevi’ye desteğini açıkça dile getirdi. Bu açıdan bakıldığında Kaplan, her biri farklı bir yoldan İsrail yanlısı çevrelerin desteğini almış iki siyasi hareketi İslam Cumhuriyeti rejimini devirmek için aynı masaya oturtmak istiyor.
Bu önerinin diğer tarafında, Kongrenin Merkez Konseyinde de etkili olan silahlı Kürt partileri yer alıyor. Terör örgütü PKK’nın İran kolu olan PJAK, bu kongrede etkin bir rol oynuyor. Reuters 6 Mart 2026’da bilgi sahibi üç kaynağa dayandırdığı haberinde, İsrail’in bazı silahlı Kürt gruplarıyla temas kurduğunu ve bu grupların İran’ın batı sınırındaki bazı bölgeleri kontrol altına alma çabalarını desteklediğini bildirdi.
Bir bölgeye özerklik, diğerlerine desentralizasyon mu?
Partilerin siyasi ağırlıkları arasındaki farkı Kongrenin Merkez Konseyinin bileşiminde görmek mümkün. İlk dönemde partilere ayrılan beş sandalyeden ikisini PJAK’tan Rêwar Abdanan ile Komala’dan Nahid Behmeni kazandı. İkinci dönemde İran Kürdistan Demokrat Partisi’nden Kave Ahengeri ile İran Kürdistanı Komala Partisi’nden Gazal Mühtedi konseye girdi. Azerbaycan tarafından Azerbaycan Demokrat Partisi ile Azerbaycan Demokrasi ve Kalkınma Teşkilatı Ocak Londra toplantısına katıldı. Buna karşılık Azerbaycan Merkez Partisi Sekreteri Salih Kamrani, konuşmacıların seçilme biçimini protesto ederek toplantıya katılmadı. Yusuf Azizi Benitorof da “İran Özgürlük Kongresi’nde elemeye hayır” başlıklı bildirisinde toplantıya neden katılmadığını açıkladı. Azerbaycan Millî Direniş Teşkilatı’nın da aralarında bulunduğu başka teşkilatlar ise bu kongreye başından beri davet edilmedi. Bu itirazlar, çoğulculuk söylemiyle ortaya çıkan kongrenin çok da masum olmadığını göstermektedir. Azerbaycan açısından bir mesele daha var. Azerbaycanlı teşkilatlar toplantıda söz aldılar, ancak iki dönemde de Merkez Konseyinde partilere ayrılan sandalyelerden hiçbirini kazanamadılar. Böylece, kongrenin siyasi yöneliminin hangi tarafa ağır bastığını da görmek mümkündür.
Kongrenin kuruluş kararına bakıldığında desentralizasyon Kongrenin ortak taahhüdü olarak kaydedilmiştir. Ancak karar metninde, partilerin ve üyelerin yalnızca bir bölümünün İran’ın geleceği için federalizmi en uygun sistem olarak gördüğü belirtiliyor. Tam da burada şu soru sorulabilir. Pehlevi ile Kürt partilerinin bir bölümü dışarıdan gelen teşvikle aynı masaya oturursa, bir bölgenin özerkliği konusunda anlaşmaları ve Azerbaycan, Kaşkay Yurdu, Türkmensehra, Belucistan ve Ahvaz’ın payına yalnızca genel bir yerinden yönetim vaadinin düşmesi mümkün mü? Bu ihtimali gündeme getiren, kongredeki siyasi güçlerin bileşimi ve federalizm konusundaki görüş ayrılığı.
Amerika’nın Sesi’nin Farsça servisinin “Alan Derinliği” programında sunucu, İran Kürdistan Demokrat Partisi lideri Mustafa Hicri’ye bazı silahlı Kürt gruplarının Tahran’a doğru ilerlemek yerine Urmiye’ye yönelmeyi tercih ettiklerini belirten bir haberi sordu. Hicri bu iddiaya açık bir yanıt vermedi ve aynı zamanda sunucunun sözlerini reddettmedi. Bu söyleşi Urmiye’ye saldırı planını kanıtlıyor. Söyleşi Azerbaycanlı aktivistlerde kaygı uyandırdı. Yakın tarih de Kürdistan Demokrat Partisi’ne bağlı peşmergelerin Batı Azerbaycan şehirlerindeki silahlı faaliyetlerinin bölgede kan dökülmesini ve etnik çatışmaları körüklediğini gösteriyor. Amerika’nın Sesi’nin programında ortaya çıkanlara bakılırsa, İran Kürdistan Demokrat Partisi’nin gündeminde yeniden böyle bir adım var.
Güvenli bölge savaş cephesine dönüşürse
Trump, Kürt gruplar aracılığıyla İran’daki protestoculara ulaştırılması planlanan silahların aynı grupların elinde kaldığını iddia etti. Aralarında PJAK ve Komala’nın da bulunduğu birkaç Kürt grubu bu iddiayı reddetti. Abbas Arakçi İran’ın batısında bir cephe açılmasının önlenmesinde Türkiye’nin rol oynadığını söyledi. Türkiye basınında İran topraklarında 30 kilometre derinliğinde bir tampon bölge kurulması ihtimali gündeme geldi. Daha sonra, Ankara, İran’a askerî harekâtla girme planı olduğu iddiasını yalanladı. Türkiye İçişleri Bakanı’nın kamuoyuna yaptığı açıklamada doğruladığı hususlar, olası bir sığınmacı dalgasına yönelik hazırlıklar ve sınırda alınabilecek önlemlerin değerlendirilmesiydi.
Sınır güvenliğine ilişkin kaygılar, Türkiye’nin silahlı Kürt partilerinin yöneteceği bir bölgeyi destekleme ihtimalini zayıflatıyor. Türkiye destek vermezse hangi bölge ülkesi, Kaplan’ın planının devamı için şart gördüğü korumanın maliyetini ve sorumluluğunu üstlenmeye hazır? Bilmiyorum.
Kaplan’ın kendisi de planın başarısız olabileceğini kabul ediyor. Koruma altındaki bölgenin yalıtılmış ve dış desteğe bağımlı kalabileceği ya da muhaliflerin zaferden sonra parçalanabileceği uyarısında bulunuyor. Bence daha büyük tehlike, taraflardan hiçbirinin uzun süre kesin bir zafer kazanamaması ihtimali. İran rejimi, askerî baskı altında bile kendisine sadık tabanın ve güvenlik güçlerinin büyük bir bölümünü korudu. Rejim bölgeyi geri almak için harekete geçer ve Washington da İran topraklarına Amerikan askeri göndermek istemezse, ki bunu yapacağına dair bir işaret mevcut değil, iç savaşın Suriye’deki gibi yıllarca sürmesini ne engelleyecek?
İsrail, çatışmanın merkezinin İran’ın içine kaymasını kendi güvenliği açısından yararlı görebilir. Tel Aviv’in gözünde, gücünü iç muhalefetle mücadeleye harcayan bir rejimin, bölgedeki vekil güçlerini yeniden toparlamak ve desteklemek için ayırabileceği kaynaklar azalır. İran’da uzun sürecek bir iç savaş İsrailli liderlere çok cazip gelebilir. Çünkü İran’la kara sınırı olmayan İsrail, insanların yerinden edilmesinin, sınırdaki güvensizliğin ve ekonomik krizlerin doğrudan sonuçlarından uzakta. Bu nedenle İsrail’in kazanım olarak gördüğü bir gelişme, ABD için yıpratıcı bir taahhüde dönüşebilir ve bölgesel ortaklarının hoşnutsuzluğuna yol açabilir. İran’ın komşuları içinse uzun süreli bir kriz anlamına gelebilir.
Öte yandan evini ve güvenliğini kaybetme tehlikesiyle ilk karşılaşacak olan İran halkı. Ardından Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti ve nispeten daha az ölçüde İran’ın Arap komşuları, bir sığınmacı dalgasıyla, ticaretin aksamasıyla ya da güvensizliğin yayılmasıyla karşı karşıya kalacak. Kaplan güvenli bölgenin kurulması için bir süre sınırı koyuyor, ancak bu bölgenin kurulmasıyla başlayabilecek savaşın nasıl sona ereceğine dair bir yanıtı yok.

Bir yanıt bırakın